Cách bóc tách khối lượng bản vẽ điện, điện nước bằng AutoCAD và Excel (kèm lệnh Lisp đếm thiết bị)

Bóc tách khối lượng điện, điện nước là gì?

Bóc tách khối lượng là đọc bản vẽ thiết kế để lấy số lượng từng loại vật tư, thiết bị của từng hệ thống: điện chiếu sáng, ổ cắm, động lực, điện nhẹ, chống sét và nối đất, cấp nước, thoát nước, phòng cháy chữa cháy. Kết quả là Bảng khối lượng (tiếng Anh Bill of Quantities, viết tắt BOQ), đầu vào để lập dự toán điện nước, đặt hàng vật tư hoặc đối chiếu khối lượng khi nghiệm thu.

Trên bản vẽ AutoCAD, gần như mọi vật tư điện nước rơi vào một trong các nhóm dưới đây. Nhận ra nhóm trước thì biết dùng công cụ nào.

Bài này tập trung vào hai nhóm đầu, là phần tốn công nhất và dễ sai nhất khi làm tay.

Chuẩn bị bản vẽ trước khi bóc tách

Mười phút chuẩn bị giúp tránh phần lớn lỗi ở mục 7:

• Làm trên bản sao. Lưu một bản riêng (SAVEAS) để có thể phá block, xóa đường trùng mà không đụng bản vẽ gốc.
• Xác định đơn vị. Dùng DI đo một kích thước đã biết, ví dụ khoảng cách hai trục ghi 6000: đo ra 6000 là bản vẽ mm, ra 6 là bản vẽ m. Chiều dài tuyến trên bản vẽ mm phải chia 1000 để ra mét.
• Lập bảng đối chiếu từ bảng ký hiệu. Với mỗi ký hiệu trong bảng chú thích, bấm vào block trên mặt bằng, nhấn Ctrl+1 xem dòng Name. Ghi ba cột: tên block, layer, tên vật tư và quy cách. Bảng này dùng lại ở bước Excel.
• Xem layer theo hệ thống. Dùng LAYISO bấm vào một đường cáp: mặc định các layer khác bị làm mờ và khóa; muốn tắt hẳn thì gõ S (Settings) chọn Off. Kiểm tra layer có đúng một loại tuyến không, rồi LAYUNISO để trả lại. Khi cộng chiều dài ở mục 4 phải đóng băng layer khác, vì đối tượng trên layer chỉ bị khóa vẫn bị quét chọn.
• Kiểm tra bản vẽ tham chiếu ngoài (xref). Mở bảng External References (lệnh XREF). Thiết bị vẽ trong file tham chiếu thì phải mở file gốc để đếm.
• Chia vùng. Nhiều tầng nằm chung một file thì đếm từng tầng bằng cách chọn theo vùng, để bảng tổng hợp có cột tầng.

Đếm thiết bị dạng điểm: đèn, ổ cắm, đầu báo, đầu phun

Nếu người vẽ dùng block cho từng loại thiết bị (cách vẽ phổ biến), đếm thiết bị là đếm số lần chèn block theo tên. Ba cách dưới đây dùng được trên AutoCAD bản đầy đủ; nên đếm một vài loại bằng hai cách để đối chiếu.

Cách 1: QSELECT, chọn nhanh theo tên block

1. Gõ QSELECT, Enter. Ở Apply to để Entire drawing, hoặc bấm nút chọn đối tượng để quét riêng vùng một tầng.
2. Object type chọn Block Reference; Properties chọn Name; Operator chọn = Equals; Value chọn tên block, ví dụ DEN-LED-600.
3. Bấm OK. Dòng lệnh báo số đối tượng được chọn; bảng Properties (Ctrl+1) cũng ghi số lượng ở ô danh sách phía trên.
4. Cần lọc thêm theo layer: chạy QSELECT lần nữa với Apply to là Current selection, Properties là Layer.

QSELECT làm việc trong không gian đang mở (thường là Model), nên không đếm các ký hiệu đặt ở Layout. Cách này nhanh cho từng loại, nhưng phải ghi số ra giấy hoặc Excel bằng tay sau mỗi lần.

Cách 2: DATAEXTRACTION, đếm nhiều loại và xuất Excel

DATAEXTRACTION là trình hướng dẫn nhiều trang, cho ra bảng liệt kê tên block, layer, số lượng của cả bản vẽ trong một lần. Các bước chính (tên trang có thể hơi khác giữa các phiên bản):

1. Gõ DATAEXTRACTION, chọn tạo mới (Create a new data extraction), đặt tên file lưu thiết lập.
2. Chọn nguồn là bản vẽ hiện hành hoặc chọn đối tượng trong một vùng. Nút Settings ở trang này có tùy chọn lấy cả đối tượng nằm trong block và trong xref, và chọn lấy ở Model hay cả các Layout.
3. Ở trang chọn đối tượng, bật chế độ chỉ hiện block (Display blocks only) và đánh dấu các block thiết bị cần đếm.
4. Ở trang chọn thuộc tính, giữ Name và Layer. Block có thuộc tính (attribute) như công suất, mã thiết bị thì chọn thêm các cột đó.
5. Ở trang tinh chỉnh dữ liệu, bật gộp dòng giống nhau (Combine identical rows) và cột đếm (Show count column): mỗi dòng là một tên block trên một layer, cột Count là số lượng.
6. Xuất ra file Excel hoặc CSV (giá trị phân tách bằng dấu phẩy), hoặc chèn thành bảng vào bản vẽ.

Đây là cách phù hợp nhất khi phải đếm hàng chục loại thiết bị cho nhiều tầng: mỗi tầng xuất một file, gom lại ở mục 5. Với block động, bảng thường liệt kê theo tên gốc và có thể thêm cột thuộc tính động (ví dụ trạng thái hiển thị Visibility); nên đối chiếu vài dòng với QSELECT trong lần đầu dùng.

Cách 3: lệnh Lisp CNTBLK, một cú bấm ra số lượng

Lệnh CNTBLK nằm trong bộ quà 5 lệnh Lisp dùng ngay. Cách dùng:

1. Nạp file AULISP-5-lenh-Lisp.lsp bằng APPLOAD. Dòng lệnh báo [AULISP] Da nap 5 lenh: TG, SUMPL, 123, CNTBLK, EXPL.
2. Gõ CNTBLK, bấm vào một block mẫu, ví dụ một cái đèn.
3. Dòng lệnh in kết quả dạng [AULISP] Block "DEN-LED-600": 7 cai (tat ca layout).

Cần biết đúng những gì lệnh làm để dùng số cho an toàn:

• Đếm toàn bản vẽ: Model và mọi Layout, kể cả block nằm trên layer đang tắt hoặc đóng băng. Lệnh không lọc theo vùng chọn hay theo layer, nên ký hiệu trong bảng chú thích, sơ đồ, khung chi tiết đều bị tính (như hình trên). Trừ các ký hiệu đó ra, hoặc đếm từng tầng bằng QSELECT.
• Block động: lệnh so theo tên gốc của block, không phân biệt chữ hoa, chữ thường. Một block động có nhiều trạng thái (ví dụ ổ cắm đơn và ổ cắm đôi chung một block) sẽ bị gộp chung một con số; tách theo trạng thái bằng DATAEXTRACTION.
• Không đếm block lồng bên trong block khác, không đếm thiết bị nằm trong xref.
• Chỉ in ở dòng lệnh, không xuất Excel, không ghi chữ lên bản vẽ.

Các bản AutoCAD mới (từ 2022) còn có lệnh COUNT để đếm block ngay trên bản vẽ; nếu máy bạn có, dùng để đối chiếu thêm.

Cộng chiều dài dây, cáp, ống, máng cáp theo layer

Tuyến thường được vẽ bằng Line hoặc Polyline, mỗi loại dây, cáp, ống một layer. Chiều dài một tuyến là tổng chiều dài các đường trên layer đó.

Xem từng đường: Properties và LIST

Chọn một Line hoặc Polyline, nhấn Ctrl+1: dòng Length trong nhóm Geometry là chiều dài. Lệnh LIST (gõ tắt LI) in chiều dài cùng layer của từng đối tượng được chọn. Hai cách này hợp để kiểm tra vài đoạn; khi chọn nhiều đường có chiều dài khác nhau, Properties thường chỉ hiện *VARIES* chứ không cộng tổng.

Cộng tổng một layer bằng lệnh Lisp TG

Lệnh TG trong cùng bộ quà cộng chiều dài các đường được chọn:

1. Chỉ để hiện layer cần đo: đóng băng các layer khác (Freeze trong Layer Properties, hoặc lệnh LAYFRZ bấm vào đối tượng thuộc layer cần tắt). Đối tượng trên layer đóng băng không bị quét chọn.
2. Gõ TG, quét chọn cả khu vực. Lệnh chỉ nhận Line, Polyline (2D, 3D) và Arc; Text, block, Hatch lẫn trong vùng quét được bỏ qua.
3. Dòng lệnh in [AULISP] Tong chieu dai: … với 3 số lẻ và chép số này vào Clipboard. Số dùng dấu chấm thập phân (48.600): máy đặt dấu phẩy thập phân kiểu Việt Nam có thể đọc thành 48600 khi dán vào Excel, nên gõ lại số hoặc đổi dấu chấm thành dấu phẩy trước khi dùng.
4. Lệnh hỏi điểm ghi kết quả: bấm một điểm để ghi chữ L=… (2 số lẻ) lên layer AULISP-DOLUONG, màu vàng, hoặc nhấn Enter để bỏ qua.

• Đường không được tính: Spline, Circle, Ellipse, Multiline và đường nằm trong block. Ống mềm, dây vẽ bằng Spline sẽ bị bỏ sót; đo riêng hoặc đổi sang Polyline trên bản sao.
• Đơn vị theo bản vẽ: bản vẽ mm cho ra mm, chia 1000 để ra mét.
• Chữ ghi cao 0,3 đơn vị vẽ: trên bản vẽ mm chữ rất nhỏ, cần đổi chiều cao trong Properties.
• Tuyến vẽ hai nét (máng cáp, ống cỡ lớn vẽ hai mép): quét cả hai mép sẽ ra gấp đôi. Đo đường tim hoặc một mép.

Chiều dài mặt bằng chưa phải khối lượng cáp, ống

Con số TG đo được chỉ là chiều dài hình chiếu trên mặt bằng. Khối lượng tuyến cần cộng thêm các đoạn không thể hiện trên mặt bằng:

L tính = L mặt bằng
       + (số điểm đi xuống × chiều cao đoạn xuống)
       + L trục đứng giữa các tầng
       + L đấu nối vào tủ, thiết bị
rồi áp hệ số dự phòng, độ võng (nếu hồ sơ quy định)

Hệ số dự phòng, độ võng cáp treo, hao hụt lấy theo hồ sơ thiết kế, chỉ dẫn kỹ thuật và định mức áp dụng cho công trình; bài này không đưa con số chung. Nhiều bộ định mức dự toán đã tính hao hụt vật liệu trong định mức, nên kiểm tra để không cộng hao hụt hai lần.

Tổng hợp bảng vật tư điện nước trên Excel

Số đếm từ AutoCAD là số theo tên block, tên layer. Bảng khối lượng cần số theo tên vật tư và quy cách: tiết diện cáp, số lõi, đường kính ống, loại vật liệu. Cách làm ít sai là tách hai lớp: bảng dữ liệu thô giữ nguyên số từ bản vẽ, bảng tổng hợp chỉ dùng công thức.

Chuẩn hóa tên vật tư và quy cách

Cùng một loại cáp có thể được ghi Cu/PVC 2x2.5, CU-PVC 2x2,5mm2 hay Dây 2x2,5 ở các bản vẽ khác nhau. Lập sheet QuyDoi từ bảng đối chiếu ở mục 2: mỗi tên block hoặc layer trên bản vẽ ứng với một tên vật tư chuẩn, một quy cách, một đơn vị, một hệ thống. Không gộp hai quy cách khác nhau (2x2,5 và 2x4) vào một dòng dù cùng loại cáp.

Mẫu bảng bóc tách khối lượng

Sheet DuLieu, mỗi dòng là một lần đếm hoặc một lần cộng chiều dài:

Số liệu, tên block và số hiệu bản vẽ trong bảng là ví dụ. Chiều dài tuyến ở đây là chiều dài mặt bằng, chưa cộng đoạn lên xuống.

Cột Nguồn ghi lệnh đã dùng và số hiệu bản vẽ: người kiểm tra biết lấy lại con số ở đâu. Chuyển vùng dữ liệu thành Table (Ctrl+T) và đặt tên DuLieu để công thức dễ đọc.

Tổng hợp bằng SUMIFS hoặc PivotTable

Cột tên chuẩn lấy từ sheet QuyDoi, tổng theo tên và quy cách dùng SUMIFS. Máy đặt vùng Việt Nam dùng dấu chấm phẩy ngăn đối số như dưới đây; máy đặt vùng tiếng Anh dùng dấu phẩy.

Tên chuẩn (Excel 365, 2021 trở lên):
=XLOOKUP([@[Tên trên bản vẽ]];QuyDoi[Tên trên bản vẽ];QuyDoi[Tên chuẩn];"CHUA QUY DOI")

Tổng theo tên vật tư (cột B) và quy cách (cột C) ở sheet TongHop:
=SUMIFS(DuLieu[Số lượng];DuLieu[Tên vật tư chuẩn];$B5;DuLieu[Quy cách];$C5)

Đếm dòng chưa quy đổi:
=COUNTIF(DuLieu[Tên vật tư chuẩn];"CHUA QUY DOI")

Excel bản cũ không có XLOOKUP thì dùng VLOOKUP với tham số cuối là FALSE. Muốn xem nhanh theo tầng, dùng Insert › PivotTable: kéo Hệ thống, Tên vật tư chuẩn, Quy cách vào Rows, Tầng vào Columns, Số lượng vào Values (Sum). PivotTable hợp để xem và soát; bảng nộp hồ sơ nên dùng SUMIFS để giữ đúng thứ tự và định dạng của đơn vị bạn.

Kiểm tra chéo trước khi đưa vào dự toán

• Cột kiểm tra CHUA QUY DOI phải bằng 0: mọi tên trên bản vẽ đều đã có tên vật tư chuẩn.
• Tổng cột Số lượng ở sheet DuLieu bằng tổng các con số ghi trong nguồn (dòng lệnh, file xuất).
• Số thiết bị theo mặt bằng khớp sơ đồ nguyên lý: số đèn, ổ cắm theo từng lộ; số đầu báo theo từng kênh báo cháy; số tủ theo sơ đồ cấp điện.
• Đếm lại một, hai loại bằng cách khác (QSELECT so với CNTBLK) và cộng tay vài đoạn tuyến bằng Properties.
• Chiều dài tuyến đã cộng đoạn lên xuống, trục đứng, đấu nối theo mục 4.

Bảng khối lượng sau đó đưa vào phần mềm dự toán để gán mã hiệu định mức, đơn giá theo quy định áp dụng cho công trình.

Giao việc cho trí tuệ nhân tạo (AI): câu lệnh mẫu

Phần gom file, soát tên lệch là việc lặp lại, hợp để giao cho ChatGPT (tải file Excel, CSV lên) hoặc Codex CLI (chạy trên máy có sẵn file). Viết rõ đầu vào, đầu ra và điều AI không được làm.

Gom file đếm block thành bảng vật tư

Tôi gửi 4 file CSV xuất từ DATAEXTRACTION của bản vẽ điện
tầng 1 đến tầng 4, mỗi file có cột Count, Name, Layer.
Gom thành một file Excel gồm:
- sheet DuLieu: gộp 4 file, thêm cột Tầng lấy theo tên file;
- sheet TongHop: tổng Count theo Name và Layer, mỗi tầng
  một cột, dùng công thức SUMIFS để tôi kiểm tra được.
Không làm tròn, không bỏ dòng nào. Cuối cùng báo số dòng
và tổng Count của từng file để tôi đối chiếu.

Soát tên vật tư viết lệch

Cột "Tên vật tư chuẩn" trong sheet DuLieu có tên viết không
thống nhất. Tìm các nhóm tên có thể là cùng một vật tư
(khác chữ hoa thường, thừa dấu cách, 2.5 và 2,5, mm2 và mm²,
Cu/PVC và CU-PVC). KHÔNG sửa dữ liệu gốc. Tạo sheet DeXuat
gồm: tên gốc, tên chuẩn đề xuất, số dòng bị ảnh hưởng, lý do.
Tên khác quy cách (ví dụ 2x2,5 và 2x4) thì giữ riêng, không gộp.

Viết lệnh đếm theo vùng chọn (Codex CLI)

Viết lệnh AutoLISP tên DEMTB: tôi quét chọn một vùng trên
mặt bằng, lệnh đếm block theo tên gốc (kể cả block động)
và theo layer, bỏ qua block trên layer có chữ KYHIEU, rồi
xuất file CSV gồm Tên block, Layer, Số lượng. Chú thích
tiếng Việt không dấu; nhấn Esc thì thoát không báo lỗi.

AI có thể gộp nhầm hai quy cách, bỏ sót dòng hoặc viết lệnh đếm sai trường hợp đặc biệt. Kỹ sư vẫn phải đối chiếu tổng với số gốc, chạy thử lệnh trên bản sao bản vẽ và đếm lại vài loại bằng QSELECT trước khi dùng số. Bản vẽ, hồ sơ có thông tin cần bảo mật thì xóa bớt trước khi tải lên dịch vụ trực tuyến.

Lỗi hay gặp khi bóc tách khối lượng bản vẽ điện nước

Tính diện tích sàn, trần để kiểm tra mật độ đèn hay diện tích phòng? Xem bài lệnh tính diện tích trong CAD và Lisp SUMPL.

Các lệnh viết cho AutoCAD bản đầy đủ trên Windows, dùng ActiveX nên không chạy trên AutoCAD LT; không đọc đối tượng riêng của Civil 3D hay các phần mềm cơ điện chuyên dụng. Chạy thử trên bản sao và đối chiếu trước khi dùng số.